- 1894-1897-ci il Yaxın Şərq böhranı. Dövlətlərin mövqeyi.
- Yunan-osmanlı müharibəsi və nəticələri
- Afrikada müstəmləkəçilik siyasəti və İtaliya-Həbəşistan müharibəsi (XIX əsrin 90-cı illəri) Faşod münaqişəsi.
- I Mərakeş böhranı. Alhesiras konfransı (1906-cı il)
Uzaq Şərqdə yapon təcavüzkarlığının genişləndiyi dövrdə Balkanlarda və Türkiyədə yenidən narahatlıqlar artmağa başladı. XIX əsrin 90-cı illərinin ortalarında Osmanlı İmperiyasında növbəti daxili böhran başlandı. Berlin traktatına görə ermənilərə verilən imtiyazlar və onların silahlandırılması erməni terrorunu gücləndirdi. 90-cı illərin əvvəllərində Osmanlı hökumətinə qarşı ermənilərin etirazları silahlı çıxışlarla müşayiət olundu. Sultan Əbdül Həmid erməni çıxışlarının imperiyanın digər ərazilərinə yayılmasının qarşısını almaq üçün silahlı qüvvə istifadə etməli oldu. Bu dövrdə Osmanlı dövlətinə qarşı hər hansı çıxışın yatırılması Türkiyənin beynəlxalq vəziyyətini daha da mürəkkəbləşdirirdi. Qərb dövlətləri belə vəziyyətdən öz maraqları üçün istifadə edib, bu və ya digər formada Osmanlı Türkiyəsinin işlərinə müdaxilə edirdilər. Qərb mətbuatı isə şişirdilmiş məlumatlar dərc edərək (xüsusən erməni məsələsi ilə bağlı) Osmanlı İmperiyasında xristian əhalinin vəziyyətinin acınacaqlı olduğunu və türk hökumətinin üsyan etmiş xristian əhaliyə qarşı repressiya həyata keçirdiyini geniş Avropa ictimaiyyətinə çatdırırdılar. Erməni çıxışlarına təsir göstərən amillərə nəzər yetirsək görərik ki, onlar həm Osmanlı imperiyasındakı daxili-problemlər və maliyyə durumunun bərbad vəziyyətdə olması, eləcə də xarici amillərdən – yəni, böyük dövlətlərin, xüsusən İngiltərə və Rusiyanın Türkiyəni bölüşdürmək və onun ərazilərində öz təsir dairələrini yaratmaq niyyətindən asılı idi. Böyük Britaniya bu dövrdə Türkiyənin düşdüyü çətin vəziyyətdən istifadə edərək öz məqsədlərinə nail olmaq və bu ölkənin daxili işlərinə müdaxilə etməyə çalışırdı. (Aizraeli və Solsberski hökumətləri dövründə ingilis diplomatiyasını (Türkiyəyə münasibətdə) müqayisə et).
İngilis diplomatiyasının antitürk kursunun əsas tələbi Türkiyədə Britaniya nüfuzunun aşağı düşməsi, sultanın Rusiya, Fransa və Almaniyanın təsiri altına düşməsi idi.
Əvvəllər Osmanlı ərazilərinin bütövlüyünü qoruyan Britaniya hökuməti artıq buna can atmırdı. Misirin işğalı türk-ingilis münasibətlərini mürəkkəbləşdirdi.
Rus-türk müharibəsindən sonra İstanbul və boğazları almaq Rusiya üçün əvvəlki tək məqsəd deyildi. Bu arada Rusiya İngiltərənin bölgədə möhkəmlənməsini istəmirdi. Onun üçün zəif Türkiyənin Aralıq dənizindən Qara dənizə gedən yolda gözətçi rolu oynaması daha vacib idi. Bununla yanaşı, İstanbulda Almaniyanın təsiri getdikcə artmaqda idi. Alman zabitləri türk ordusunun məlumatlandırılması və təlimatlandırılması işində yaxından iştirak edirdilər. İstanbuldakı alman zabitlərinin başçısı prussiyalı yunker general fon der Qolts hətta fon der Qolts-paşaya çevrilmişdi. Türkiyədə dəmir yolu inşası konsessiyaları əsasən alman kapitalının əlində idi. Onlar fəal olaraq ingilsiləri türk dəmiryolu və digər müəssisələrdən sıxışdırıb çıxarırdılar. İngilis hökuməti müdaxilə etməklə – yəni erməni məsələsini yenidən qaldırmaq və müdafiə etməklə Sultanı qorxutmağa, onu Misirin işğalı ilə razılaşmağa, rus çarı və alman kayzeri ilə dostluğunu Britaniya dostluğuna dəyişəcəyinə ümid edirdi. Bununla o, Türkiyəni yenidən Palmerston və Pizraeli dövründə olduğu kimi ingilis təsirinə tabe etməyə ümid edirdi.
Bunun üçün Böyük Britaniya digər məqsədləri də var idi. Məlumdur ki, Hindistana dəniz yolu Misirdə və Qahirədəki Britaniya ağalığı ilə təmin edilirdi. Lakin Hindistana quru yolu da mövcud idi və ingilis diplomatiyası bu dövrdə Əfqanıstandan savayı İran, İraq (Mesapatomiya), Ərəbistan yarımadası və Kiçik Asiyanı nəzarətə almağa səy göstərirdi. Bu coğrafiya Avropa ilə Hindistan arasında körpü rolunu oynayırdı. Hind okeanı, xüsusən də Fars körfəzini əhatə edən geniş əraziləri diqqət mərkəzində saxlamış Britaniya diplomatiyası bu dövrdə həmin əraziləri tam olaraq Britaniya təsiri altına salmağı hədəfləmişdi.
İngiltərə Bəhreyn adalarını İrandan aldı. İngilis diplomatiyasının gördüyü tədbirlər nəticəsində Fars körfəzi və Ərəb dənizi sahillərində yerləşən bir sıra ərəb sultanları və şeyxləri İngilis protektorluğu altına salındı. Keçmiş vassallarının İngilis asılılığı altına düşməsi türk sultanını xeyli təsirləndirdi.
Keyptaun-Qahirə dəmiryolu layihəsinin davamı olaraq Qahirə-Kəlküttə layihəsi hazırlandı. Londonda mərkəzi Hind okeanı olan qüdrətli Asiya-Afrika İmperiyasının konturları çizilməyə başlanıldı.
Yaxın Şərqdə öz xarici siyasi məqsədlərinə çatmaq üçün əsas vasitə kimi İngilis hökuməti bir-birinin ardınca (əvəz edən) iki diplomatik metoddan istifadə etdi: ermənilər yaşayan vilayətlərdə islahatlar aparmağı tələb edərək sultana təzyiq göstərmək; (Burada ingilis diplomatiyası ləyaqətli görünməyə çalışaraq liberal və humanist ifadələrdən istifadə edirdi).
Bəzən isə İngiltərə kapitalist siyasətinin işğalçı təbiətini bütün çılpaqlığı ilə göstərirdi. Belə ki, islahatlar keçirmək haqqında liberal çağırışlar açıq-aydın şəkildə Türkiyənin bölüşdürülməsi haqqında işğalçı planlarla əvəzlənirdi. İngiltərənin islahatlar tələbi, müdaxilə ilə hədələyərək sultanı qorxutmaq cəhdləri onların Misirdə olması ilə Əbdülhəmidi razılaşdırmağa məcbur etməyə xidmət edirdi. Böyük Britaniyanın üstün təsirini bərpa etməyə nail olmayan ingilis diplomatiyası türk padşahının ərazilərinin bölüşdürülməsi layihəsinə müraciət etdi. Osmanlı Türkiyəsinin bülüşdürülməsi zamanı “iri tikələri” ələ keçirməyə çalışan ingilis diplomatiyasını amerikalı tarixçi Lancer belə səciyyələndirir: “Solsberri siyasətinə görə İngiltərə götürə biləcəyi qədər götürür, götürə bilmədiyindən isə əl çəkməli olurdu”.
İngilis-alman münasibətlərinin pisləşməsi səbəbindən Britaniya kabinetində ingilis-rus münasibətlərinin yumşaldılması tendensiyası müşahidə olundu. Bu dövrdə Rusiya ilə Böyük Britaniya arasında Pamirdə sərhədlərin dəqiqləşdirilməsi haqqında danışıqlar gedirdi. Bu danışıqlar 1895-ci ilin martında müqavilə imzalanması başa çatdı. İngilis diploamtiyası ruslarla Türkiyənin hissə-hissə bölüşdürülməsi haqqında razılığa gəlməyə çalışırdı. İngilis diplomatiyası Misirdə İngiltərənin ağalığının Rusiya tərəfindən tanınmasını istəyirdi. Bunun müqabilində İngiltərə Rusiyaya ermənilər yaşayan vilayətləri işğal etmək imkanı verirdi. Lakin Rusiya İngiltərə diplomatiyasının əsas məqsədini – Türkiyə ilə Rusiya əlaqələrini pozmaqda maraqlı olduğunu anlayır və Türkiyənin bu ərazilərini işğal etməyə böyük səy göstərmirdi.
1894-cü ilin avqustunda Sasunda baş vermiş erməni-osmanlı qarşıdurmasından istifadə edən ingilis hökuməti əvvəl böyük dövlətlərə xarici konsulların iştirakı ilə hadisə yerində tədqiqat aparmaq təklif etdi, sonra isə 1895-ci ilin fevralında sultandan həyata keçirilməsi tələb olunan islahatlar layihəsi hazırladı.
Almaniya və onun iki müttəfiqi bu layihəni rədd etdi. Alman hökuməti alman kapitalının Türkiyədə geniş yayılmasına çalışırdı.
Əksinə çar hökuməti və onun müttəfiqi Fransa ingilis təklifi ilə razılaşdı. Onlar ingilislərə sərbəst hərəkət etməyə imkan vermək istəmirdilər. Bununla yanaşı, onlar ingilislərin sultana təzyiqini azaltmağa səy göstərirdilər. Fransa Respublikası Misirdə ingilislərə qarşı mübarizədə sultanı dəstəkləməkdə maraqlı idi. Buna görə də 1894-1896-cı illər ərzində erməni məsələsinə qarışmış bu üç ölkə arasında mübarizə gedirdi: ingilis hökuməti sultana təzyiqləri gücləndirməyə səy göstərir, rus və fransız hökumətləri tələbləri minimuma endirməyə çalışırdılar.
1895-ci ilin yayında baş nazir Solsberri antitürk siyasətində daha da irəli gedərək Türkiyənin bölüşdürülməsi planını irəli sürdü. O, bu işdə özünə tərəfdaş kimi almanları görürdü. Bu, İngiltərə Şərqi Afrikadakı Zeylu ərazisini İtaliyaya güzəştə getməsi haqqında italyan hökumətinin xahişi ilə başladı. Bu xahiş alman hökuməti tərəfindən dəstəkləndi. Solsberri imtina etdi, lakin Osmanlı imperiyası iki vilayətini – Tripolitaniya və Albaniyanın İtaliyaya verilməsinə hazır olduğunu bildirdilər. Bu ərazilərə Avstriya-Macarıstanın maraqlı olduğu səbəbindən — İngiltərə hökumətinin bu təklifi rəsmi Berlini Üçlər İttifaqını dağıtmaq məqsədilə etdiyi qənaətinə gətirdi.
İngiltərənin Misirdə möhkəmlənməklə yanaşı, Türkiyə bölüşdürülərkən Mesapatomiya, Ərəbistana və Kritə iddia etdiyi aydın oldu.
Solsberri Almaniyada Albaniyanın İtaliyaya verilməsinin yolverilməz hesab edildiyini öyrəndikdə Aalyanlara başqa ərazilər, məsələn Mərakeş və hətta Tunisdə Fransanın hesabına kompensasiya verməyin mümkünlüyünü bildirdi. O, boğazlar haqqında məsələdə Rusiya ilə razılaşmağa hazır olduğunu bildirdi.
Lakin nə alman kayzeri, nə də onun hökuməti bu variantı dəstəkləmədi. İngilis-alman antoqonizmi artıq o qədər dərin və kəskin idi ki, qarşılıqlı inamsızlıq və ziddiyyətli maraqları onlara razılığa gəlməyə imkan vermirdi. Rəsmi Berlin hesab edirdi ki, Solsberrinin əsas məqsədi qitənin bütün dövlətlərini bir-biri ilə vuruşdurmaqdır. Onların bu qənaəti əsassız deyildi. Çar hökuməti İngiltərənin Krit adasındakı Suda limanını ələ keçirməyə hazırlaşdığı haqda məlumatlar aldı.
1895-ci il noyabrın 1-də Avstriya-Macarıstan altı ölkənin donanmalarını boğazlara göndərməsini təklif etdi. Burada məqsəd (Avstriya-Macarıstanın ehtiyat etdiyi) Rusiyanın separat səaliyyətinin qaşısını almaq idi. İngiltərə hökuməti Avstriyanın təklifini rədd etdi.
Solsberri sultana təzyiq göstərmək üçün öz donanmasına boğazlara daxil olmaq əmri verməyə hazır idi. Lakin donanmanın I lordu Qoşen etiraz etdi. O, hesab edirdi ki, əgər ingilis donanması boğazlara daxil olarsa tələyə düşmüş kimi rus və fransız eskadralarının arasında qalacaq. 1895 noyabr kabinet (ingilis) Dardenelə donanma göndərilməsini qeyri-mümkün hesab etdi.
1896-cı il avqustun 26-da erməni silahlı dəstələri İstanbuldakı Osmanlı bankının binasını ələ keçirdi. Onlar binadan türk polisinə atəş açaraq beynəlxalq maliyyə oliqarxiyasının bu nümayəndəliyində qorunan qiymətli kağızlar və əşyalarla birlikdə partladacaqları ilə hədələməyə başladılar. Erməni təşkialtları erməni xalqının müdafiəsi üçün müdaxilə etmək xahişi ilə xarici səfirliklərə müraciət etdilər.
Osmanlı bankının erməni silahlıları tərəfindən ələ keçirilməsi hakimiyyəti tədbirlər görməyə vadar etdi. Türkiyədə vəziyyət kritik hala düşdü. Maliyyə dairələri (hansı ki, onlar ya erməni, ya yunan, ya da qərbli idilər) maddi maraqlarını təmin etmək məqsədilə dövlətlərin müdaxiləsinə çağırırdılar (“anarxiya” təhlükəsi qarşısında). Britaniya diplomatiyasına kömək məqsədilə Aralıq dənizinin şərq hissəsinə Maltadan güclü ingilis eskadrası göndərildi. Bu eskadranın boğazlara girib-girməyəcəyi müəmmalı idi.
Sultan rus səfiri (İstanbuldakı) Nolidova müraciət edərək ingilislərin nə istədiklərini öyrənməsini xahiş etdi. “Tam olaraq bizimlə birgə Dardanelin müdafiəsi haqqında müqavilə bağlamaq haqqında danışırlar. Amma onların ikiüzlüyünü bilərək belə sazişlərə yalnız əsaslar göstərilmədən getmək olmaz” – Nelidovun məlumatı belə oldu. Nelidov Bosforda avropa aksiyasının keçirilməsini özləri üçün xüsusi təhlükəli hesab edirdi. Onun fikrincə belə aksiya onları həmişəlik Qara dənizə qapaya bilərdi. Peterburqda xarici, xüsusən də Britaniya donanmasının boğazlarda görünməsi təhlükəli qiymətləndirilirdi. Rus hökuməti ingilis hökumətinə bildirdi ki, britaniya donanması dərhal Bosfora daxil olacaq. Şərq böhranı başlananda çar hökuməti hər hansı şəkildə olursa-olsun İngiltərənin boğazlarda möhkəmlənməsinə yol verməyəcəyini qətiləşdirmişdi. “Rusiyanın boğazlardan savayı başqa çıxışı olmayan cənub ticarəti tamamilə İngiltərənin tam ixtiyarına verilmiş olacaq” – Sobonov-Rostovski deyirdi.
Çar diplomatiyası xarici donanmaların boğazlarda görünməsi məsələsinə kəskin münasibətini bildirdi. Fransa hökuməti isə əksinə fransız kapitalının maraqları baxımından xarici gəmilərin burada görünməsi əleyhinə deyildi. Lakin o öz müttəfiqlərinə qarşı çıxmaq fikrində deyildi.
İngilis diplomatiyası təkbaşına hərəkət edə bilmədi: çünki Almaniya və Rusiya buna qarşı çıxış edirdi. İstanbulda erməni qiyamı yatırıldıqdan sonra Türkiyədəki ingilis səfəri F.Kerri müqavilə bağlamaq təklifi irəli sürdü. O, Nelidov və fransız səfiri ilə görüşündə Rusiya və Fransanın yaxınlaşmasının arzuolunan olduğunu qeyd etdi. Burada məqsəd sultana birgə təzyiq göstərib ya onun baş vəziri (sədrəzəmi) dəyişməyə məcbur etmək, ya da Türkiyədə “Avropanın təminat verdiyi qayda”nı yaratmaq idi.
Nelidov, eləcə də rəsmi Peterburq bununla razılaşmadı. “Mən İngiltərə ilə belə müqavilənin bağlanmasının tam (qəti) əleyhinəyəm. Bu Türkiyənin hissə-hissə bölüşdürülməsinə birinci addımdır.” – II Nikolay bildirdi. I Nikolayın Hamilton Seymurla görüşündən (1853) sonra London və Peterburqun rollarını dəyişdirdiyini görürük.
1896-cı il sentyabrın sonunda II Nikolay Şotlandiyaya səfər edib kraliça Viktoriya ilə görüşdü. Kraliça və baş nazir Solsberri çara ingilis-rus “yaxınlaşması” ideyasını aşılamağa səy göstərdi: sultan hakimiyyətdən kənarlaşdırılmalı; Misir İngiltərəyə qalmalı; boğazlar məsələsində Rusiyanın xeyrinə güzəştin mümkünlüyünə eyham vuruldu.
Misirin ingilislərə verilməsinə rusların razılaşmasının əslində fransız-rus ittifaqını dağıtmağa hədəfləndiyini başa düşməmək çətin deyildi. Ona görə də II Nikolay bundan imtina etdi. Lakin çar (İngiltərənin baş nazirinə) sultana təklif ediləcək islahatlar layihəsinin hazırlanmasına razılıq verdi. Bu layihə İstanbuldakı xarici ölkə səfirləri tərəfindən hazırlanmalı idi. Sultan bundan imtina edəcəyi təqdirdə güc tətbiq olunmalı idi.
Fransanın mövqeyi
Avropa səfərinə çıxmış II Nikolay Londondan Parisə getdi. Onu burada mürəkkəb məsələlərin müzakirəsi gözləyirdi. Onun səfəri zamanı XİN Sobanov-Rostovski gözlənilmədən (1896-cı il avqustun 30-da) vəfat etdi. Əvəzinə XİN təyin edilmədi. Onsuz da xarici siyasət məəsələlərində səriştəsiz olan çarı ondan da səriştəsiz olan XİN-ə müvəqqəti rəhbərlik edən Şışkin II Nikolayı səfər zamanı müşəyət etdi (Bu səfər zamanı çara lazımı məsləhət verəcək bir şəxs yox idi).
Türkiyədə vəziyyətlə bağlı fransız hökumətinin də qayğıları artdı. Yaxın Şərq Rus imperiyası kimi fransız kapitalının ixracatı üçün vacib bölgə idi. Yalnız Türkiyədə 2,5 mlrd. bəlkə də 3 mlrd. frank sərmayə qoyulmuşdu. Bu məbləği dəyərləndirmək üçün qeyd etmək lazımdır ki, xaricdə fransız kapitalının ümumi investisiyalarının həcmi təxminən 27 mlrd. franka yaxın idi. Beləliklə, Fransanın ixrac etdiyi kapitalın 10%-i Türkiyədə idi. Osmanlı dövlət borcunun 60%-i təxminən 1,5 mlrd. frank fransızların əlində idi. 336 mln. Frank türk dəmiryolu tikintisinə qoyulmuşdu. 160 mln. franka yaxın sərmayə Türkiyədə sənaye və ticarət müəssisələrinə, 176 mln. isə fransız banklarının Yaxın Şərqdəki şöbələrinə qoyulmuşdu (səh. 339)
Əslində fransız banklarının ixtiyarında daha böyük məbləğlər var idi. Fransızlar Osmanlı borcu idarəsində birinci yer tuturdular. Osmanlı bankında üstün mövqe və təsir gücü Banque de Paris et des Pays Bas və Union Parisienne ilə bağlı bankir evləri qrupuna aid idi. İngilis kapitalı daha çox Britaniya imperiyası hüdudlarında və Amerikada investisiyaların qoyulmasında maraqlı idi. İngilislər Türkiyədə öz fəaliyyətlərini genişlənməsində az maraqlı idi və Türkiyədə fransız kapitalından geri qalırdı. Rusiyanın bölgədə status quonun görünüb saxlanması siyasəti və Osmanlı imperiyasının parçalanmasına münasibəti Fransa hökumətinin və fransız kapitalının maraqlarına tam cavab verirdi. İstanbuldakı fransız səfiri Kambonrus səfiri Nelidova deyirdi: “Türkiyənin yaxın qonşusu olan Rusiya daha çox siyasi, ərazi və hərbi-dəniz maraqlarına müvafiq davranır. Boğazlar məsələsi onun üçün I dərəcəlidir. Fransa isə əksinə maddi maraqları güdür: belə ki, 3 mlrd. fransız pulu türk istiqrazları və müəssisələrinə qoyulmuşdu. İlkin razılaşma olmadan müttəfiqlər öz maraqlarını müdafiə etmək üçün toqquşa bilər”.
Türkiyəyə qarşı separat çıxış etməyi qərarlaşdırmayan ingilis diplomatiyası 1896-cı ilin oktyabrın 20-də böyük dövlətlərə nota ilə müraciət edərək türk paytaxtındakı xarici səfirlərə islahatlar layihəsi işləyib hazırlamağı tapşırmaq təklifini etdi. Bu islahatlar yalnız ermənilər yaşayan ərazilər deyil, bütün Osmanlı imperiyasını əhatə etməli idi. Rusiya, eləcə də Fransa ilə razılığa gələ bilməyən ingilis diplomatiyası “avropa konserti” metoduna müraciət edərək istəyinə çatmağa çalışdı.
Bununla bağlı Nelidov öz layihəsini hazırladı. Bu layihəyə görə Nelidov Bosfora donanma yeridib boğazın hər iki tayına desant çıxarmağı təklif edirdi. Çarın iştirakı ilə keçirilən müşavirədə Vitte və Lamzdart Nelidov layihəsinə qarşı çıxdılar. Onlar bu layihənin həyata keçirilməsinin müharibəyə gətirib çıxaracağından ehtiyatlanırdılar.
Fransızlar Osmanlıda islahatlar keçirilməsinə aşağıdakı şərtlər yerinə yetiriləcəyi təqdirdə razılaşacaqlarını bildirdilər: 1) Osmanlı imperiyasının ərazi bütövlüyünün qorunub saxlanması; 2) onun üzərində altı dövlətin kondomimumun ləğv edilməsi; 3) böyük dövlətlərin hər birinin hər hansı formada separat hərəkətlərinin istisnası.
Sonuncu şərt Nelidov layihəsi həyata keçirilməsini qeyri-mümkün edirdi.
Çar hökuməti Fransanın mövqeyini dəstəklədi və nəticədə Nelidov layihəsi qəbul edilmədi.
1894-1896-cı il Yaxın Şərq böhranı nəticəsində Osmanlı imperiyasında vəziyyət əvvəlki tək qaldı. Səfirlər tərəfindən islahatlar layihəsi hazırlandı, amma sultana təqdim olunmadı.
İngilis kabinetinin liberal islahatlar keçirmək istəyinin əsas məqsədi bu tələblər vasitəsilə sultana İngiltərənin təsirinə qaytarmaq idi. Solsberri sultanı ələ almaq, onun Fransa və Rusiya ilə yaxınlaşmasının qarşısını almaq üçün bütün yollardan istifadə etdi. 1896-cı ilin sonunda ingilis hökuməti ingilis təsirinə dönməsi əvəzinə sultana böyük maliyyə yardımı vəd etdi. O dövrdə Əbdül Həmid tərəddüd etsə də, bir tərəfdən rus-fransız qrupuna, digər tərəf isə Almaniyaya meyl edirdi. Bəzən isə onları İngiltərə ilə barışmaq ehtimalının mümkünlüyü ilə qorxudurdu.
1894-1896-cı il böhranı zamanı Osmanlı diplomatiyası böyük dövlətlər arasında ziddiyyətlərdən istifadə etməyə əsaslanırdı. Əbdül Həmid bunu xüsusi məharətlə edirdi. Onun siyasətini alman səfiri Marşall belə səciyyələndirirdi: “… O çox gözəl bilirdi ki, osmanlı sarayında kimlər Rusiya, Fransa, İngiltərə və digər dövlətlərin şahmat fiqurudur”.
Dövlətlərarası ziddiyyətlərdən istifadə edən sultan bütün vasitə və metodlara əl atırdı. Osmanlı diplomatiyası şəxsən sultanın özü tərəfindən yürüdülürdü. Əbdül Həmidin rejimi və “zülm” diplomatiyası haqqında Nelidov yazırdı: “Bütün diplomatik işlər İldızda (sultan iqamətgahı) həll edilirdi. Osmanlı səfirlərinə vacib təlimatlar və xarici nümüyəndələrə məlumatlar buradan göndərilirdi. Onların (sənədlərin) tərtibi ilə Əbdül Həmid özü məşğul olurdu. 90-cı illər Şərq böhranı zamanı öz rejimini qoruyub saxlamağı bacaran Əbdül Həmid əsas məqsədinə çatdı”.
Beynəlxalq aləmdə hər iki blok arası barışmaz ziddiyyətlər, qarşılıqlı inamsızlıq və şübhələr qorunub saxlanılmaqla müvəqqəti əməkdaşlıq yaradıldı.
Yapon-çin müharibəsinə müdaxilə ilə başlamış birgə əməkdaşlıq Yaxın Şərq böhranı zamanı İngiltərəyə qarşı Türkiyəni birgə dəstəkləmək əsasında davam etdi. 1887-ci il Aralıq dənizi və Balkan Antantasının möhkəmlənməsi yolu ilə Avstriya-Macarıstan və İtaliya İngiltərə ilə yaxınlaşmağa cəhd etdilər. Bu cəhdlər uğur qazanmadı. İngilis kabineti əvvəllər olduğu kimi bu dövrdə də Rusiya və Fransaya qarşı olan müqavilələrlə razılaşmadı. İngiltərənin Üçlər İttifaqının başçısı ilə münasibəti korlandı.
Alman hökumətinə gəlincə isə, o İngiltərənin əvvəl Uzaq Şərqdə, indi isə Yaxın Şərqdə təcrid vəziyyətində qalmasından məmnun idi. Alman diplomatiyası rus-ingilis ziddiyyətlərini kəskinləşdirməyə çalışdı. Almaniya bir tərəfdən Türkiyədə status quonu qoruyub saxlamaq uğrunda Rusiyanı ingilsilərlə mübarizədə dəstəkləyir, digər tərəfdən İngiltərəni Rusiyaya qarşı qaldırmağa çalışırdı. O, Peterburqa ingilislərə qarşı əməkdaşlıq vəd edərək rus hökumətini boğazları tutmağa sövq edirdi.
Rus diplomatiyasının fəaliyyəti zəif qiymətləndirilir. O bu dövrdə Fransa ilə ittifaqı möhkəmlətmək, Almaniya ilə bir sıra məsələlərlə bağlı əməkdaşlıq etmək (fransız-rus ittifaqına xələl yetirmədən), Uzaq Şərqdə ekspansiyasını genişləndirmək, yaxın Şərq məsələsinin “dondurulması”, Misir məsələsində İngiltərəyə qarşı çıxış etmək və s. həyata keçirirdi. (səh. 345)
- Yunan-Osmanlı müharibəsi
1897-ci ilin əvvəllərində Yaxın Şərqin xalq kütlələri yenidən beynəlxalq vəziyyətə və böyük dövlətlərin diplomatiyasına təsir göstərdi. 1897-ci ilin fevralında Krit adasında yunan əhalisinin üsyanı baş verdi. Krit adasında yunan əhalisinin üsyanı baş verdi. Üsyançılar osmanlı idarəçiliyindən tam azad olmaq və “vətənlərinə” – Yunanıstana birləşməsini tələb edirdilər. Onlar heç bir halda osmanlı imperiyası çərçivəsində muxtariyyət istəmirdilər. Böyük dövlətlər yunan üsyanının həllini muxtariyyət verməkdə görürdülər. Krit üsyanının təsiri Yunanıstana keçdi. Öz taxtını itirmək istəməyən kral və yunan hökuməti üsyançılara kömək məqsədilə krit sularına hərbi gəmilər göndərdi və desant çaxardı. Dövlətlər, xüsusın də Almaniya Yunanıstana qarşı çıxdı. Kayzer öz təşəbbüsü ilə danışqlara müdaxilə etdi.
O, Berlindəki bütün böyük dövlətlərin səfirlərinə baş çəkərək yunan donanmasına yaxşı birləşmiş hərbi-dəniz qüvvələrini təşkil etməyi təklif etdi. Lazım gələrdisə Pireyin blokadasını elan etməyi də təklif etdi. Kayzer alman kapitalının Türkiyəyə daxil olması üçün bu ölkəni dəstəklədi. İngilis hökuməti “Osmanlı imperiyası çərçivəsində Kritə tam muxtariyyəti sultan verməlidir” – bildirdi.
Rus hökuməti kompramis təklif etdi: sultan Kritə muxtariyyət verməli, dövlətlər yunan hökumətinə öz silahlı qüvvələrini Kritdən çıxarmaq təklifi ilə ultimatum göndərməli idilər. Yunanıstan buna əməl etmədikdə ona qarşı məcburedici tədbilər görülməli idi. Bu təklif qəbul edildi. Martın 2-də böyük dövlətlərin nümayəndələri, türk və yunan hökumətlərinə oxşar notalar təqdim etdilər.
Türkiyə tələbləri qəbul etdiyi halda, Yunanıstan rədd etdi. Yunan hökuməti bəyan etdi ki, o muxtariyyətlə razılaşa bilməz və o Kritin Yunanıstana birləəşməsini tələb edir. Böyük dövlətlərin qarşısında Yunanıstana qarşı məcburedici tədbirlər görmək məsələsi durdu. Nəticədə Kritin blokadası elan olundu. Lakin İngiltərə birgə fəaliyyətdən (aksiyadan) imtina etdi.
Yunan hökuməti dövlətlərlə hesablaşmaq niyyətində deyildi. O, bəyan etdi ki, əgər onlar Yunanıstanın Kriti ələ keçirməsinə mane olsalar, bu zaman Makedoniyadakı və Türkiyənin digər yerlərdəki (ərazilərində) yunan əhalisinin usyanını qaldıracaq və Makedoniyaya öz ordusunu yeridəcək.
1897-ci il martın 13-də Yunanıstanda ümumi səfərbərlik elan edildi. Sultan öz qüvvələrini yunan sərhədində cəmləşdirdi. İngiltərə də daxil olmaqla dövlətlər Volo limanını mahasirəyə almaq haqqında razılığa gəldilər. Dəmir yollarının (kifayət qədər olmaması) səbəbindən Fessaliyada yerləşən yunan ordusuna ərzaq məhz buradan aparılırdı.
Aprelin 17-si yunan qoşunları Türkiyəyə qarşı hərbi əməliyyatlara başladılar. Almaniya tərəfindən qızışdırılan sultan müharibə elan etməklə cavab verdi.
Osmanlı dövləti qüvvələr nisbətincə əhəmiyyətli dərəcədə üstün idi. Qısa zaman ərzində Osmanlı ordusu yunan ordusunu darmadağın etdi. Osmanlılar Attika qapılarına yaxınlaşdılar. Tərəflər arasında barışıq əldə etmək üçün böyük dövlətlər müdaxilə etdilər.
Alman kayzerinin səyləri ilə Yunanıstan öz silahlı qüvvələrini Kritdən çəkməyə və Osmanlı imperiyası tərkibində muxtariyyatla kifayətlənməyə razı oldu. Lakin sultan artıq buna razılaşmırdı, o, Fessaliyanın ona verilməsini və müharibə xərci tələb etdi. Rus çarı II Nikolay sultana şəxəsn məktub yazaraq onu güzəştə getməyə çağırdı. Əbdül Həmid razılaşdı. Mayın 19-u barışıq imzalandı. Sentyabrın 18-i isə status quo anti bellum – müharibədən əvvəlki vəziyyətin bərpası – əsasında sülh imzalandı. Fessaliyada Türkiyənin xeyrinə sərhədlərdə müəyyən dəyişikliklər olundu. Yunanıstana maliyyə durumunun acınacaqlı vəziyyətdə olması səbəbindən böyük dövlətlərin maliyyə oliqarxiyalarının xeyrinə beynəlxalq nəzarət təyin olundu. Kritə geniş muxtariyyət verildi.
Uzun mübahisələrdən sonra 1898-ci ildə dörd dövlətin – İngiltərə, Rusiya, Fransa və İtaliyanın mandatı ilə adanın komissarı şəhzadə yunanıstanlı Georq təyin edildi. Almaniya və Avstriya-Macarıstan etiraz etdilər.
Onlar öz gəmilərini və hərbi kontingentlərini adadan geri çağırıb dövlətlərin “konsertindən” çıxdı. Almaniya “öz fleytasını stol üzərinə qoydu” – Almaniya xarici işlər üzrə yeni stats-katibi Byulov bunu belə səciyyələndirmişdi.
Sultanın əldə etdiyi qələbəyə baxmayaraq Krit faktiki olaraq ondan alındı. Buna baxmayaraq yunanlar üzərində qələbə türk ordusunun hələ kifayət qədər güclü olduğunu numayiş etdirdi. Osmanlı imperiyası, eləcə də Əbdül Həmidin “rejiminin” ömrünü uzatdı.
- İtaliya-həbəş müharibəsi 1895-1896-cı illəri əhatə edir. Şərq böhranı zamanı Afrikada baş verən hadisələr gözlənilməz oldu: Avropa dövləti İtaliya Afrika xalqı tərəfindən dağıdıcı məğlubiyyətə düçar oldu.
1895-ci il oktyabrında Eritreyadan Həbəşistana təcavüz edən 17-20 min nəfərlik italyan ordusu 1896-cı il 28 fevral-1 mart arasında baş vermiş Adna döyüşündə tam olaraq darmadağın edildi. İtalyan ekspedisiya ordusunun biabırçı məğlubiyyəti Krispi hökumətini istefaya getməyə məcbur etdi. Maliyyə cəhətdən sıxıntı keçirən İtaliya müharibəni davam etdirə bilmədi. Krispini əvəz edən Rudini kabineti həbəşlərlə sülh imzaladı. Əddis-əbəbə sülh müqaviləsinə görə (26 oktyabr 1896) İtaliya Hıbəşistanın tam müstəqilliyini tanıdı.
Faşod münaqişəsi 1898-ci ildə ingilislərlə fransızlar arasında baş verddi. Bu dövrdə Nilin yuxarı hissəsinə sahiblənmək üçün həlledici döyüşdə ingilislər uğur qazandı. Fransız kapitanı Morsanın ekspediyası Nilin sağ sahilində Faşod adlı yeri tutdu. Köhnə Misir qalasının xarabalıqları üzərində fransız bayrağı qaldıran Marsan yerli tayfaların başçıları ilə protektaratlıq haqqında müqavilə imzaladı.
İngilis generalı Kitçener fransızların Faşodu ələ keçirməsindən xəbər tutduqda Marşana geri çəkilməyi və ingilis nüfuz dairəsinə müdaxilə kimi qiymətləndirib bu ərazini tərk etməyi tələb etdi.
Qüvvələr nisbətincə ingilislər fransızlardan qat-qat güclü idi. Zəif mövqeyə malik fransız qoşunlarına 1898-ci ilin noyabr ayında Faşodu tərk etmək əmri verildi. Fransa Baxr-el Qazıl əyalətindən və Nilə çıxmaqdan imtina etdi. Fransa Britaniyaya qarşı təslim oldu. 1899-cu ilin fevralında tərəflər arasında danışıqlar başlandı. 1899-cu ilin martın 21-də İngiltərə və Fransa arasında saziş imzalandı. Hər iki dövlətin Afrikadakı ərazilərinin sərhədləri müəyyənləşdi. Fransa Nil vadisindən tamamən kənarlaşdırıldı. Fransa və İngiltərənin Afrikadakı torpaqlarının sərhədləri – bir tərəfdən Çad gölü və Konqo çayı hövzəsi, digər tərəfdən isə Nil hövzəsi müəyyən edildi. Fransa imtina etdiyi ərazilərin əvəzinə Darfurun qərbində Sudanın xeyli hissəsini aldı.
1905-1906-cı illərdə beynəlxalq böhran
Birinci Mərakeş böhranı
Fransanın Almaniya təcavüzündən qorxması əbəs deyildi. Alman hökuməti 1904-cü ilin sonunda rus hökuməti ilə ticarət müqaviləsi bağladı. Müqavilə daha çox Almaniyanın xeyrinə idi. Bununla kifayətlənməyən Almaniya imperatoru II Vilhelm Rusiya çarı II Nikolayla Rusiya ilə Almaniya arasında ittifaq bağlamaq haqqında şəxsi danışıqlara başladı. Belə bir müqavilənin bağlanması fransız-rus müttəfiqliyinin sonu və Rusiyanın Fransaya qarşı istifadə olunması demək idi. Lakin o vaxt Rusiya ilə ittifaq bağlamaq mümkün olmadı. Yalnız 1905-ci ildə Finlandiyada Byörkö adası yaxınlığında görüş zamanı II Vilhelm və II Nikolay müttəfiqlik haqqında saziş bağladılar. II Nikolay Sank-Peterburqa qayıtdıqdan sonra nazirlərin tələbi ilə öz imzasından imtina etdi. Rus-alman müttəfiqliyi haqqında danışqların uğursuz nəticələnməsi Fransa üçün olan təhlükəni aradan qaldırmadı. Çünki Yaponiya ilə olan müharibədə biabırcasına məğlub olan və xeyli dərəcədə zəifləyən Rusiya inqilab girdabına düşmüşdü. Belə şəraitdə Rusiya Fransaya heç cür yardım edə bilməzdi.
Buna görə alman diplomatiyası ingilis-fransız Antantasının əleyhinə çıxdı. Almaniya kansleri Bülöv Fransanı qorxutmaq, İngiltərə ilə əməkdaşlıqdan çəkindirmək və Mərakeşdə möhkəmlənməsinə imkan verməmək Almaniya diplomatiyası iftira və qorxutmaq metodlarından istifadə edirlər. 1905-ci il martın 31-də II Vilhelm Mərakeşin Tancer limanına gedərək, orda etdiyi çıxışında Mərakeşin müstəqil olduğunu göstərdi. Bunun ardınca Almaniya hökuməti Mərakeşə dair beynəlxalq konfrans çağırmaq tələbi ilə çıxış etdi. Alman diplomatiyası konfransdan istifadə edərək Mərakeşə dair ingilis-fransız sövdələşməsini ləğv etmək istəyirdi. Almaniyanın tələbini yerinə yetirmək istəmədikdə Fransa müharibə təhlükəsi qarşısında qalırdı.
Britaniya hökuməti belə vəziyyətdə Fransaya hərbi yardım göstərməyə hazır olduğunu bildirdi. İngilis diplomatiyası bununla hələ də İngiltərədən zəif olan alman hərbi-dəniz donanmasını Fransanın əli ilə ləğv etməyə çalışırdı.
Fransanın xarici işlər naziri Delkasse alman təklifinin əleyhinə cavab vermək tərəfdarı idi. Lakin Nazirlər Şurasının sədri Ruvye və respblikanın prezidenti Lube onunla razılaşmadılar. Nəticədə Delkasse istefaya getdi. Ruvye isə Mərakeş məsələsinə dair Almaniya ilə danışqlara başladı. Fransa Mərakeş haqqında məsələnin beynəlxalq konfransda müzakirə edilməsinə razı oldu.
Mərakeş məsələsinə dair beynəlxalq konfrans 1906-cı ilin əvvəlində İspaniyanın Əlhəsiras şəhərində toplandı. Mərakeş məsələsinə dair konfransın çağrılması faktı alman diplomatiyasının qələbəsi olsa da ingilis-fransız diplomatiyasının məğlubiyyəti demək deyidi. Konfransda Almaniya təcrid olunmuş vəziyyətə düşdü. İngiltərə, Rusiya və hətta formal olaraq Almaniya ilə müttəfiq olan İtaliya da konfransda Fransanı müdafiə etdi. ABŞ diplomatiyası da eyni mövqeni tutdu. Konfransın qəbul etdiyi qərarlara görə Mərakeş müstəqil və suveren dövlət elan edildi. Bununla brlə, konfransın digər qərarları Mərakeşin müstəqillik və suverenlik hüquqlarını pozurdu. Belə ki, Mərakeş polisinin yaradılması Fransa və İspaniyanın əlində cəmləşdirildi. Bu isə daha çox Fransanı qane edirdi. Fransız hökuməti qayda-qanunu qorumaq adı altında Mərakeşdə öz nüfuzunu gücləndirməyə imkan qazanırdı.
Konfransda Almaniyanın xeyrinə də bəzi güzəştlər edildi. Mərakeşin dövlət bankı alman, ingilis, fransız və ispan banklarının iştirak etdiyi konsorsium əsasında qurulurdu.
Bütövlükdə konfransın qərarlarından razı olmayan alman diplomatiyası Mərakeşin bölüşdürülməsindən az da olsa pay almaq istəyirdi. Beləliklə, Mərakeşdə nüfuz dairələri uğrunda mübarizə hərbi təhlükənin mənbələrindən biri id.
Mərakeş böhranının ciddi beynəlxalq nəticələri oldu. O, dövlətlər arasındakı ixtilafları nəinki həll etmədi, əksinə onları yeni mərhələyə qaldırdı. Bundan sonra dövlətlər silahlanmaya və ordu quruculuğuna xüsusi diqqət yetirməyə başladılar. Belə ki, ingilis hökuməti təkcə müstəmləkələrə deyil, eyni zamanda böyük Avropa müharibəsi ocağı olacağı təqdirdə Fransa və Belçikaya göndərilmək üçün quru qoşunlar yaratmaq haqqında qərar qəbul etdi.
Müəllif: Məlikova Zümrüd. Bakı Slavyan Universiteti, Beynəlxalq Münasibətlər kafedrası baş müəllimi.
